|
Het Nederlandse woord voor Ebru is ‘papiermarmeren’, maar ik vind dat de vertaling van het woord de sierlijkheid ervan wegneemt. Daarom zal ik ook in mijn gehele tekst de oorspronkelijke naam ‘Ebru’ gebruiken.
De Geschiedenis
Waar, hoe en wanneer deze kunstvorm als eerste is ontstaan is niet precies te zeggen.
Een aantal bronnen zeggen dat de Centraal-Aziatische Turkse stammen, de Ebru kunst hebben meegenomen naar Anatolie, (huidige Turkije, red.) waar deze kunstvorm een bloeiperiode meemaakte, met name ten tijde van het Ottomaanse Rijk. Het waren voornamelijk belangrijke documenten van het Rijk, die veelvuldig werden versierd met Ebru.
In het Europa van de 17e en 18e eeuw was het een zeer exclusief en chique eigendom als men Turkse goederen bezat. Zo werd onder andere het gemarmerde papier in Europa als ‘Turkenpapier’ zeer geliefd en populair. Oorspronkelijk was het een geheime techniek. Tegenwoordig wordt gemarmerd papier nog steeds in grote hoeveelheden in de stad Venetië (Italië, red.) gemaakt. Het wordt gebruikt door zowel professionele als amateur boekbinders.
Ook in China werd een ander vorm, die niet te vergelijken is met Ebru, meer dan 2000 jaar geleden populair. Het werd vooral populair in de twaalfde eeuw in Japan. Men noemde het suminagashi (drijvende inkt). Het is een kunstvorm die vooral bestaat uit sierlijke motieven. De techniek en het resultaat van toen is niet vergelijkbaar met de huidige Ebru techniek. Men gebruikte toen gewone inkt en bij Ebru gebruikt men natuurlijke verf.
Etymologisch
Ebre is waarschijnlijk het oorspronkelijk woord, dat gelijk is aan het woord aderachtig. Het woord dat met name voorkwam in het Buhara gebied, oftewel het huidige Oezbekistan in Centraal-Azië. Door de invloeden van de Perzische taal in het Ottomaanse Rijk is het Ebru gaan heten, dat weer afgeleid is van het Perzische woord Ebr. Dit betekent wenkbrouw of wolkachtig.
Waarom het deze naam heeft gekregen is niet duidelijk. Wellicht heeft het te maken met de zwemmende kleuren, lijkend op wolken, stenen of aderen.
De Techniek
De motieven worden zonder het gebruik van een kwast of penseel op papier gebracht. Hoe kan dat? Vraagt u zich nu af…
De Ebru techniek is gebaseerd op het druppelen en/of aanbrengen van verf met een kwast in een oplossing van gom tragacant sprietjes. Op het water wordt een stuk papier gelegd. Speciaal papier. Het wordt na ongeveer tien seconden verwijderd. Daardoor krijgt men unieke motieven op het papier.
Traditionele Ebru kunst wordt al door de eeuwen heen in stand gehouden met de inzet van een handjevol kunstenaars. Het is verheugend te melden dat er steeds meer belangstelling voor Ebru is, ook in Nederland.
De Kunst en de Kunstenaars
Op een festival kwam ik twee kunstenaars van deze bijzondere kunstvorm tegen tijdens een `live`demonstratie van Ebru, die zij deden. Ik heb met eigen ogen kunnen bewonderen hoe de verf het water ten dans vraagt. Een druppel inkt op het water is genoeg om een mooie vorm te zien ontstaan. Vooral concentratie en stilte tijdens een demonstratie kunnen de mogelijkheid bieden om de ontmoeting tussen het water en de verf te voelen in het diepste van je ziel. Het mooiste komt naar voren als het geheel zich laat zien op het papier dat het bewijs wordt van die ontmoeting.
De kunstenaars die de demonstraties deden straalden rust en vrede uit. Ik denk dat het samengaan van alles ook het eindresultaat beïnvloed. Ik werd ontzettend nieuwsgierig naar de kunstenaars achter de tafel.
De een was Dr. Mustafa Atilla Akdemir, geboren in 1962 te Istanbul en werkzaam als docent aan de Islamitische Universiteit Rotterdam. De ander was Dr. Mehmet Refii Kileci. Geboren in 1962 te Istanbul. Al op jonge leeftijd ontwikkelde hij een voorkeur voor de traditionele Turkse en Islamitische kunsten, met name op het gebied van de Ebru- en Kalligrafiekunst.
Sinds 2000 werkte de heer Kileci eerst als docent aan de Islamitische Universiteit in Rotterdam (IUR) en later bij de Islamitische Universiteit Europa te Schiedam. Hij geeft les in Koranwetenschappen, Ebru en Kalligrafie. Binnen het Roemi Kunsten Centrum (onderdeel van de EUR) voert hij diverse kunstprojecten uit, samen met collega kunstenaar Dr. Mustafa Atilla Akdemir. Door middel van exposities en live demonstraties zetten zij zich in voor de verspreiding van de Ebru- en Kalligrafiekunst.
Mijn nieuwsgierigheid mondde uit in een zeer interessante gesprek met een van deze zeer bijzondere kunstenaars. Dr. Mehmet Refii Kileci.
Wanneer is uw interesse voor Ebru begonnen?
Ik ben in het jaar 1976, met Ebru begonnen in de stad Istanbul. In mijn ouderlijke huis hingen er al lijsten met Ebru kunsten. Ik kom uit de beroemde Fatih buurt van Istanbul. Zoals uw weet is dat een buurt waar veel kunst en culturele activteiten zijn. Daar ben ik met Ebru begonnen. Later hoorden we dat Niyazi Sayin, -hij is op dit moment de oudste en meest beroemde Ebru kunstenaar en rietfluitspeler (neyzen) die nog in leven is-, toen in het jaar 1977 al cursussen gaf in de Suleymaniye Bibliotheek van Istanbul.
Ik heb aan die cursussen deelgenomen en ja, zo is mijn liefde voor Ebru eigenlijk begonnen. En deze liefde is al zo´n dertig jaar gaande.
Later heb ik ook veel geleerd van "de goeroe" op dit gebied, Mustafa Duzgunman.
Hij gaf toen zelf al geen cursussen meer, maar kwam zo af en toe langs voor een gastcollege. We vroegen hem veel en hij vertelde ons heel veel. Maar de regelmatige lessen op dit gebied kreeg ik van Niyazi Sayin.
Is er ook een moment in die dertig jaar die u zelf de professionele periode kunt noemen van uw carriere als Ebru kunstenaar?
Eigenlijk woog mijn wetenschappelijke carričre destijds veel zwaarder en ik studeerde ook aan de universiteit in Medine en het klimaat daar was niet bepaald geschikt om je bezig te houden met Ebru. Het was er veel te warm. Daarom ben ik een periode vanwege mijn studie gestopt en heb Ebru later weer verder opgepakt.
Tegenwoordig probeer ik nog steeds nieuwe technieken op dit gebied bij te leren en dit ook over te dragen aan mijn leerlingen. Ik heb hier in Europa ook veel geleerd. Zij hebben een toegevoegde waarde gehad aan deze kunstvorm. Op dit moment leven er twee zeer professionele Nederlandse Ebru kunstenaars hier in Nederland. De ene kan vanwege zijn gezondheidsproblemen niet veel meer doen, maar de andere is nog steeds intensief bezig met Ebru. Hij werkt vooral voor boekbinders en drukkers.
Hier in Europa is Ebru nog geen expositionele kunstvorm, het is meer een techniek die gebruikt wordt bij boeken en binders. Ze werken ook met een andere techniek die wij in Turkije niet kennen. Zo leren we van elkaar.
Er is een zekere leegte wat betreft de Ebru kunst in Europa. Door de enorme vraag en interesse zijn wij in één keer in een soort kunstwereld terecht gekomen waar een zeker gat was op dit gebied. Daardoor staat ook onze wetenschappelijke activiteit op een laag pitje en houden we ons meer bezig met de Ebru.
We hebben het ontzettend druk met de cursussen, workshops en exposities. We zijn een team geworden met meneer Mustafa Atilla Akdemir. We geven de cursussen om en om en staan vaak samen op workshops en festivals, met onze `live` Ebru demonstraties.
Sinds wanneer bent u in Nederland?
Ik woon sinds het jaar 2000 in Nederland. Maar in die vijf jaar is alles in hoog tempo ontwikkeld. We geven cursussen en hebben exposities in bijna alle Europese landen. Afgelopen maand waren we in Zuid-Amerika, Argentinië en Chili. Voor volgend jaar hebben een we een cursusaanvraag gekregen uit Canada. In Litouwen hebben we een expositie. Het is allemaal buiten onze geplande planning om ontwikkeld. Van het een kwam het ander en zo zijn we eigenlijk internationaal gaan werken.
Kunst is een belangrijke brug tussen culturen en mensen. Het is voorbestemd, daar geloven we in. We worden hierin gestuurd door God. We voeren de taak uit die aan ons is opgedragen door Hem.
Ik vind het jammer dat er in Europa en elders buiten Turkije heel weinig moslims zijn die zich bezig houden met kunst. Dat is een pijnlijke constatering, helaas.
Hier in Nederland is dat ook zo. Ik begrijp dat de eerste generatie met een ander doel naar Nederland is gekomen; om te werken en later terug te keren. Maar waar is de tweede en vooral de derde generatie gebleven? Hoe moeten we deze generatie bewuster en bekender maken met deze vorm van kunst? Dat is de grote vraag die ons bezig houdt.
We hebben eerder deelgenomen met Mustafa Akdemir aan een driedaags kunstfestival in Ahoy, te Rotterdam. Maar in die drie dagen zijn wij geen enkele andere kunstenaar tegengekomen van Islamitische komaf. Terwijl Nederland op het gebied van kunst echt een zeer rijk land is. Er zijn hele professionele mensen die zich serieus bezig houden met allerlei kunstvormen.
Maar goed, laten we positief blijven. Tot nu zijn er in Nederland al zo´n vijf a zes groepen van ongeveer vijftien leerlingen per groep geweest, die met goede resultaten de cursussen hebben afgerond. Tussen deze leerlingen waren ook veel moslims. Dus we hebben hoop.
Wat betekent Ebru voor u?
Ebru betekent heel veel voor ons. Om maar een aantal invalshoeken te belichten: aan de ene kant is Ebru een afspiegeling van de schoonheid van God. Een bekende Islamgeleerde en schrijver van de Risale-i Nur, Bediuzzaman heeft het in een van zijn boeken over Kesret in het heelal. Dat wil zeggen de pluriformiteit en verscheidenheid in het heelal. Er is geen sprake van één vorm.
Als we naar de mensen kijken, zijn die er in meerdere soorten. Ieder mens heeft een ander uiterlijk en andere kenmerken. Deze pluriformiteit en verscheidenheid zien we terug in de Ebru kunst.
Ten tweede is ieder Ebru uniek. Het is zo’n bijzondere kunstvorm, dat het onmogelijk is om een exacte kopie van een Ebru te maken. Het zijn iedere keer andere vormen. Ik laat acht of negen verschillende kleuren verf in het water druppelen en ze leiden allemaal hun eigen weg in het water en nemen allemaal hun eigen vorm aan. Ik kan ze niet controleren of manipuleren tot een bepaalde vorm of een kleur. Ik kan ze hoogstens sturen met het rozenstokje, maar meer ook niet. Hier zie je dan de overgave. Overgave aan God.
Ten derde zie je de kenmerken van God als Versierder (Muzeyyen) van het heelal terug in de Ebru. Ik probeer dit aspect in miniatuurvorm te laten weerspiegelen in mijn kunstwerken. Uiteindelijk is Hij de grote Kunstenaar.
Een ander mooie kant van Ebru is, dat het een prachtige harmonie van kleuren en vormen weergeeft. Het loopt allemaal niet over in elkaar, maar alle kleuren en vormen lopen met respect om- of langs elkaar heen. Ieder neemt zijn eigen vorm en kleur.
Als mens kunnen we veel leren van dit harmonieuze samengaan. Het zou voor ons een goed voorbeeld zijn over hoe we met elkaar om zouden moeten gaan. De harmonieuze integratie van kleuren en vormen is duidelijk te zien in de Ebru kunst.
Ieder mens heeft een andere kleur, taal, religie, ras en denkwijze, maar we kunnen vaak niet met respect met elkaar omgaan. Of we laten de ander niet in z´n waarde. Terwijl dit heel goed kan. Ieder mens kan met behoud van zijn eigen kenmerken een mooie bijdrage leveren aan het geheel. De verscheidenheid en pluriformiteit is een essentieel kenmerk van het heelal dat door God is geschapen. Anders waren we toch allemaal hetzelfde geschapen en had die verscheidenheid niet gehoeven.
Tegelijk is Ebru ook een soort geestelijke therapie. Ik maak een reis naar mijn innerlijke wereld, naar het diepste van mijn ziel. Door de de verf in het water te druppelen is het alsof ik al mijn stress en woede loslaat in het water. Ik ben continu ook bezig met iets moois te produceren. Je geeft iets moois mee.
Voor mij is kunst niet ‘alles omwille van kunst’, maar kunst is voor een ideaal. Kunstenaars zijn vaak idealistische mensen. Ze proberen iets mee te geven. Een gevoel of een boodschap. Wij doen dat met Ebru ook. Soms schrijven we er mooie teksten op met kalligrafie of maken we een tulp erbij.
In de Islamitische kunst wordt de tulp veel gebruikt. De tulp is het symbool voor de eenheid (tevhid) van God.Want uit een bol komt maar één tulp en niet twee. De roos is het symbool voor de profeet Mohammed (vrede zij met hem) en de tulp dus voor God.
Hoe is de relatie tussen een mooie Ebru maken en uw geestelijke stemming. Ik bedoel meer, als u in een dip zit, kunt u dan net zo een mooie Ebru maken als in een vrolijke stemming?
Er is zeker een relatie tussen Ebru en de geestelijke toestand. Als ik mijn dag niet heb en ik moet dan een Ebru maken, dan kan ik de hele dag bezig zijn, maar iets moois komt daar niet uit.
Ik had laatst een dag vrij om een aantal Ebru lijsten voor een expositie in Duitsland af te maken. Ik ben van vroeg in de ochtend tot laat in de avond bezig geweest. Niet een van de Ebru’s die ik had gemaakt vond ik mooi.
Maar soms heb ik van die momenten dat ik midden in de nacht, als de hele stad slaapt, met een mooie gebed en mooie achtergrondmuziek of Koran recitatie, dingen ga maken. Het resultaat daarvan is dan verbazingwekkend. Ik wordt daar zelf helemaal door verrast. Zo mooi kunnen die dan zijn. Dat zijn dan momenten voor mij, dat ik in volle concentratie een duik kan nemen in de oneindige schoonheid van God en in het diepste van mijn ziel. Ik kan denken aan het wonderbaarlijke heelal dat zich laat zien in mijn Ebru kunst.
Het is afhankelijk van je geestelijke stemming, de sfeer, de temperatuur van het water en het weer. Als alles in harmonie staat komt er ook iets moois te voorschijn.
Heel vaak begrijpen mensen dat niet. Ze onderschatten het belang van de omliggende condities waarin ik de Ebru moet maken.
Zo worden we vaak uitgenodigd voor `live` demonstraties en ja, dan duren de voorbereidingen alleen, al een hele dag. Je kan het niet zomaar in een paar uur doen.
Je moet de tijd nemen en tijd geven aan het water en de verf om zich aan te passen aan de temperatuur en de omgeving.
Wat is Ebru voor een kunstvorm?
Ebru is een abstracte kunstvorm waarbij gebruik wordt gemaakt van allemaal natuurlijke materialen. Dus geen chemische verf en dergelijke. De kwastjes zijn van paardenhaar, het stokje is een rozentak en het water is uit een struik die "Gevenotu" heet en voorkomt in Anatolie. Hiernaast wordt ook osse gaal gebruikt. De verf is natuurlijke verf uit aarde gewonnen, die met de tijd niet verkleurd of vervormd. Het papier is een natuurlijke papier.
Een mooie Ebru maken is afhankelijk van een aantal factoren, zoals de temperatuur van de omgeving, het weer en het water. Het moet allemaal gelijk zijn zodat het resultaat ook mooi wordt.
Zijn er bepaalde kleuren of vormen die iedere keer terugkomen in de Ebru?
Er is niet één bepaalde kleur en er worden vooral zachte kleuren gebruikt, die men ook terugziet in de natuur. Felle kleuren worden niet gebruikt.
Maar er zijn veertig tot vijftig soorten klassieke vormen van Ebru, maar ja, daarnaast is het een oneindigheid.
Kan men Ebru leren of is het echt een talent dat men moet ontwikkelen?
Men kan het na lang oefenen misschien ooit zelf leren, maar dat zal veel tijd nemen. Het beste is te leren met een Ebru meester. Het is belangrijk om de handbewegingen en de concentratie die ervoor nodig is te zien. Het is natuurlijk een gave, maar de handigheid moet er ook zijn. Dan kan men het verder ontwikkelen.
Hoe staat het met de populariteit van Ebru in Turkije en Nederland?
In Turkije is de Ebru zeer populair in vergelijking met Europa of Nederland, maar dat is ook niet meer dan logisch.Turkije en met name Istanbul is het centrum voor dit soort fijne kunst. Maar dat was niet altijd zo. Er is een periode geweest, tussen 1930 en 1980, waarin het bijna is uitgestorven.
Waardevolle persoonlijkheden als Mustafa Duzgunman en Niyazi Sayin hebben het voort laten leven door het over te brengen op nieuwe generaties. De heer Duzgunman heeft het destijds geleerd van ene Necmeddin uit Oezbekistan, die een plek kreeg aangewezen van de Sultan om zijn kunst te beoefenen in het Ottomaanse Rijk.
Dat is de tegenwoordige Oezbektempel (dergah) in Uskudar Istanbul, waar nog steeds Ebru wordt gemaakt door de kleindochter van meneer Necmeddin. Het frappante is dat men in Oezbekistan, de plek waar het is ontstaan, de Ebru niet meer kent. Dus als deze drie persoonlijkheden in Istanbul er niet waren geweest, zouden wij Ebru ook niet gekend hebben in Turkije.
Maar tegenwoordig is er een enorme interesse voor Ebru. Vele gemeenten zoals de gemeente van Istanbul en Bursa geven ook gratis cursussen op dit gebied om de verspreiding en ontplooing van Ebru kunst te stimuleren.
In Nederland zijn wij, ik en Mustafa Akdemir de enige personen, geloof ik, die er mee bezig zijn. Ja, en wat betreft de interesse is het niet te vergelijken met Istanbul, maar het wordt met de dag meer.
De cursussen worden druk bezocht en we krijgen steeds meer aanbod om meer cursussen te gaan geven. De exposities en workshops zijn bijna niet bij te benen. We hebben voor dit jaar zo´n tien Europese steden op de lijst staan, waar we een cursus gaan geven. Ja, we hebben het zeer druk, dus er is hoop voor de toekomst van Ebru in Europa en in het bijzonder in Nederland.
|
